قدرت سیاسی در پهلوی دوم منبع تولید ثروت و فساد سیستماتیک بود

به گزارش روابط عمومی باغ کتاب، آئین رونمایی از کتاب «دولت پریبندال در دوره پهلوی دوم» امروز شنبه ( ۲ خرداد) همزمان با یازدهمین روز از رویداد اردی بهشت کتاب در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد.

در این مراسم، سیده لیلا موسوی، نویسنده کتاب، به‌همراه حسین جودوی حضور داشتند و به بررسی ساختار سیاسی و فساد سیستماتیک در دوره پهلوی دوم پرداختند.

در ابتدا سیده لیلا موسوی با اشاره مفهوم دولت پریبندال و سابقه تاریخی آن در ایران گفت: این اصطلاح از دهه ۱۹۷۰ وارد ادبیات علوم اجتماعی شده و به ساختاری اشاره دارد که در آن تصاحب مناصب دولتی نه برای خدمت عمومی، بلکه برای تأمین منافع شخصی، خانوادگی و شبکه‌ای از حامیان قدرت صورت می‌گیرد.

وی افزود: در این مدل افراد برای به‌دست آوردن مناصب حکومتی رقابت می‌کنند چرا که این مناصب دسترسی به منابع مالی، رانت‌های اقتصادی و امتیازات سیاسی را فراهم می‌سازد.

موسوی با تأکید بر تغییر ماهیت قدرت در دوره پهلوی دوم نسبت به دوره‌های پیشین، بیان کرد: در دوره‌های قبل ثروت منشأ قدرت بود، اما در دوره پهلوی دوم به‌ویژه پس از افزایش درآمدهای نفتی، قدرت سیاسی به عامل تولید ثروت تبدیل شد.

این نویسنده گفت: کارگزاران سیاسی برای بهره‌برداری از منابع رانتی مناصب دولتی به رقابت پرداختند که این امر فساد را از سطح فردی به فساد سیستماتیک ارتقا داد.

وی همچنین خاطرنشان کرد: استقلال مالی دولت ناشی از درآمدهای نفتی باعث کاهش پاسخگویی حکومت به جامعه و افزایش فاصله میان آن‌ها شد.

موسوی در ادامه، دوره پس از شوک نفتی سال ۱۳۵۲ را نقطه عطفی در تشدید قانون‌گریزی و مداخله شخص شاه در امور کشور برشمرد و ساختار سیاسی آن زمان را نمونه‌ای از «نئوپاتریمونیالیسم» دانست.

وی ادامه داد: اگرچه نهادهای مدرن مانند مجلس و حزب وجود داشتند، اما تصمیم‌گیری‌ها کاملاً شخصی و متمرکز بود و شاه در رأس همه امور قرار داشت که این موضوع باعث از دست رفتن استقلال نهادها شد.

این نویسنده به نقش «حامی‌پروری» در این ساختار اشاره کرد و گفت: شبکه‌ای از حامیان از طریق توزیع شغل، منابع مالی و رانت به حکومت وابسته شدند و بقای خود را در تداوم این ساختار می‌دیدند.

موسوی با اشاره به فصل سوم کتاب خود افزود: نخبگان سیاسی آن دوره به این نتیجه رسیده بودند که بقای سیاسی و اقتصادی آن‌ها تنها در گرو نزدیکی به دربار و شخص شاه است و دستیابی به مناصب سیاسی بیشتر برای کسب منافع شخصی بود تا اجرای برنامه‌های عمومی.

وی بیان کرد: افراد حتی برای رسیدن به مناصب سیاسی پول خرج می‌کردند، رشوه می‌دادند و اعضای خاندان سلطنت را در فعالیت‌های اقتصادی خود شریک می‌ساختند تا امنیت سیاسی و اقتصادی کسب کنند.

در ادامه، جودوی درباره نقش حزب رستاخیز در گسترش فساد سؤال کرد و موسوی پاسخ داد که این حزب به کانال رسمی ورود به ساختار قدرت تبدیل شده بود و بسیاری از مدیران و نمایندگان مجلس عضویت در آن را اجباری یا مزیت سیاسی می‌دانستند.

وی افزود: حزب رستاخیز حلقه حامیان حکومت را سازماندهی می‌کرد و باعث حفظ چرخه قدرت در میان گروه محدودی از وابستگان شد.

این پژوهشگر با استناد به خاطرات و اسناد تاریخی عنوان کرد که محمدرضا پهلوی از فساد گسترده در حکومت آگاهی داشت و حتی دریافت پورسانت در معاملات تسلیحاتی را طبیعی می‌دانست.

وی اشاره کرد: برخی چهره‌های فاسد در نگاه حکومت مطمئن‌تر از افراد مستقل و منتقد تلقی می‌شدند زیرا منافع آن‌ها به بقای حکومت وابسته بود.

این پژوهشگر درباره اقدامات حکومت برای مقابله با فساد از جمله تشکیل سازمان بازرسی شاهنشاهی و تصویب قانون «از کجا آورده‌ای» گفت: این اقدامات بیشتر جنبه نمایشی داشت و امکان عملیاتی شدن آن‌ها وجود نداشت. همچنین به دستور شاه در سال ۱۳۵۷ مبنی بر منع دخالت خاندان پهلوی در معاملات اقتصادی اشاره کرد که هرگز به اجرا درنیامد و نشان‌دهنده فقدان اراده جدی حکومت در مبارزه با فساد بود.

جودوی نیز با اشاره به نارضایتی عمومی در سال‌های پایانی حکومت پهلوی بیان کرد: بسته بودن حلقه قدرت و ورود به آن تنها از طریق رانت و نزدیکی به دربار باعث گسترش ناامیدی و بی‌اعتمادی در جامعه شد.

انتهای پیام/